ดินแดนไดโนเสาร์ยุคสุดท้ายอยู่ที่อ.ศรีเมืองใหม่ ร่วมผลักดันสู่อุทยานธรณีโลก

‘ศรีเมืองวิทยาคาร Youth Guides’ พลังเยาวชนคนรุ่นใหม่ร่วมขับเคลื่อนอุทยานธรณีอุบลราชธานีมุ่งสู่ระดับโลก (UNESCO Global Geopark)

อุบลราชธานี – รายการ UbonLive ช่วง Ubon Ratchathani Geopark ออกอากาศเมื่อวันที่ 27 กรกฎาคม 2569 เวลา 14.00-14.30 น. ดำเนินรายการโดย สุชัย เจริญมุขยนันท ได้เปิดพื้นที่พูดคุยถึงบทบาทการพัฒนายุวมัคคุเทศก์อย่างเข้มข้นในพื้นที่อำเภอศรีเมืองใหม่ จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งเป็น 1 ใน 4 อำเภอ (ร่วมกับ โพธิ์ไทร, โขงเจียม และสิรินธร) ที่ครอบคลุมพื้นที่อุทยานธรณีอุบลราชธานี โดยมีผู้ร่วมรายการ ได้แก่ สุภาวดี ตาสว่าง (ครูแตงโม) ครูชำนาญการพิเศษ หัวหน้างานศูนย์การเรียนรู้อุทยานธรณีอุบลราชธานี โรงเรียนศรีเมืองวิทยาคาร, รดากานต์ แก้วกัญญา (น้องเอิญ) นักเรียนชั้น ม.6 ประธานชมรมยุวมัคคุเทศก์ โรงเรียนศรีเมืองวิทยาคาร และพีรดา อรรถเสน (น้องบัว) นักเรียนชั้น ม.4 ยุวมัคคุเทศก์ โรงเรียนศรีเมืองวิทยาคาร

เปิดความเป็นมาชมรมยุวมัคคุเทศก์จากศิษย์เก่าสู่รุ่นน้อง 50 ชีวิต

สุภาวดี ตาสว่าง หรือ ครูแตงโม เปิดเผยถึงความเป็นมาของชมรมยุวมัคคุเทศก์ว่า ชมรมฯ มีการสืบทอดกันมาอย่างยาวนานแบบรุ่นสู่รุ่น ซึ่งตนเองในสมัยที่เรียนระดับมัธยมศึกษาที่โรงเรียนศรีเมืองวิทยาคารแห่งนี้ ก็เคยทำหน้าที่เป็นยุวมัคคุเทศก์เช่นเดียวกัน ก่อนจะกลับมาเป็นครูได้เกือบ 10 ปีแล้ว

ครูแตงโม เล่าต่อว่า แม้ชมรมฯ จะมีมานาน แต่งานเริ่มเป็นรูปธรรมชัดเจนยิ่งขึ้นในช่วง 5–6 ปีที่ผ่านมา เนื่องจากจังหวัดอุบลราชธานีเตรียมพร้อมก้าวเข้าสู่การประเมินอุทยานธรณีระดับโลก ปัจจุบันโรงเรียนศรีเมืองวิทยาคารมีนักเรียนเข้าร่วมชมรมยุวมัคคุเทศก์ตั้งแต่ระดับชั้น ม.1 ถึง ม.6 มากกว่า 50 คน ทั้งหมดเป็นเยาวชนในพื้นที่ ทำหน้าที่ถ่ายทอดความรู้และแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับผู้มาศึกษาดูงาน ทั้งนักเรียนในโรงเรียน คณะศึกษาดูงานจากทั่วประเทศไทย และชาวต่างชาติ โดยนอกจากศูนย์การเรียนรู้ภายในโรงเรียนแล้ว ยุวมัคคุเทศก์ยังลงพื้นที่จริง เช่น โคกผาส้วม เพื่อทำหน้าที่ให้ความรู้ตามจุดต่าง ๆ มีการฝึกฝนและสืบสานความรู้กันแบบรุ่นต่อรุ่น

สำหรับการเตรียมความพร้อมด้านภาษา ครูแตงโม ระบุว่า มีการฝึกทั้งภาษาไทย ภาษาอังกฤษ และภาษาจีน รวมถึงสามารถเตรียมพร้อมรองรับชาวต่างชาติอย่างญี่ปุ่นและเกาหลีได้ด้วย ทั้งนี้ ตนเชื่อมั่นเต็มร้อยว่าอุทยานธรณีอุบลราชธานีมีศักยภาพก้าวสู่ระดับโลกได้อย่างแน่นอน เนื่องจากพื้นที่มีความโดดเด่น มีเอกลักษณ์ มีคุณค่าทางวิชาการและการศึกษา ซึ่งผู้มาเยี่ยมชมต่างสะท้อนความคิดเห็นตรงกันว่าควรค่าแก่การอนุรักษ์ให้ลูกหลานได้เห็น

นิยาม “อุทยานธรณี” ในมุมมองเยาวชน

ความหมายของอุทยานธรณี โดย รดากานต์ (น้องเอิญ) ได้อธิบายว่า ในมุมมองของตน อุทยานธรณี คือ พื้นที่ที่รวมแหล่งและสภาพภูมิประเทศที่มีความสำคัญและความโดดเด่นทางธรณีวิทยา ซึ่งได้รับการบริหารจัดการในรูปแบบองค์รวม ทั้งการอนุรักษ์ การให้การศึกษา และการพัฒนาอย่างยั่งยืน

ด้าน พีรดา (น้องบัว) ให้ความหมายในทิศทางเดียวกันว่า คือพื้นที่รวมแหล่งและสภาพภูมิประเทศที่มีความสำคัญทางธรณีวิทยา ซึ่งมีการบริหารจัดการแบบองค์รวม ได้แก่ การอนุรักษ์ การให้การศึกษา และการพัฒนาอย่างยั่งยืน

เจาะลึกคำถามยอดฮิตและแหล่งท่องเที่ยวสำคัญในศรีเมืองใหม่

เมื่อถามถึงประสบการณ์การลงพื้นที่ปฏิบัติงานจริงและคำถามที่พบบ่อย รดากานต์ เล่าว่า คำถามที่เจอเป็นประจำคือ นอกจากโคกผาส้วมแล้ว ในอำเภอศรีเมืองใหม่ยังมีแหล่งท่องเที่ยวที่ไหนแนะนำอีกบ้าง ขณะที่ พีรดา กล่าวว่า ตนเจอคำถามหลากหลายรูปแบบ แต่คำถามที่ชื่นชอบที่สุดคือ คำถามเกี่ยวกับแหล่งขุดค้นโคกผาส้วม เช่น กระดูกหรือฟอสซิลที่พบสูงเท่าไหร่ หรือโคกผาส้วมนี้อยู่ในยุคแรกของใคร จากนั้น ยุวมัคคุเทศก์ทั้งสองคนพร้อมด้วยครูแตงโม ได้ร่วมกันถ่ายทอดรายละเอียดแหล่งท่องเที่ยวและมรดกทางธรรมชาติ วัฒนธรรม และภูมิปัญญาในพื้นที่อำเภอศรีเมืองใหม่ ดังนี้:

• โคกผาส้วม (ดินแดนไดโนเสาร์ยุคสุดท้าย): รดากานต์ อธิบายว่าเป็นแหล่งขุดค้นที่มีความพิเศษมาก เพราะแทบไม่ต้องขุด เพียงเดินลงไปในแหล่งก็พบฟอสซิลเกล็ดปลาเกล็ดแข็ง ฟอสซิลไดโนเสาร์ เต่า จระเข้โบราณ และที่สำคัญคือฟอสซิลปลาฉลามน้ำจืดไฮโบดอนต์ (Hybodus) ซึ่ง 2 ใน 3 เป็นชนิดที่ไม่เคยพบที่ไหนมาก่อน มีอายุราว 100–110 ล้านปี ได้รับการขนานนามว่าเป็น “ดินแดนไดโนเสาร์ยุคสุดท้าย” 
• วนอุทยานน้ำตกผาหลวง: แหล่งท่องเที่ยวธรรมชาติที่สวยงาม สามารถเที่ยวชมได้ในช่วงหน้าฝน (แนะนำให้ติดตามเพจ “รักษ์ผาหลวง” และเพจวนอุทยานฯ เพื่ออัปเดต ปริมาณน้ำ) และในช่วงหน้าแล้งยังมีทุ่งดอกไม้ป่าให้ชม 
• น้ำตกโบกลึก: แหล่งท่องเที่ยวยอดฮิต ห่างจากวนอุทยานน้ำตกผาหลวงประมาณ 21 กิโลเมตร 
• รอยเกวียนและภูอานม้า: อยู่ใกล้กับน้ำตกโบกลึก รอยเกวียนแสดงถึงวิถีชีวิตคนในอดีตที่ใช้เส้นทางค้าขายจนเกิดเป็นรอยบนหิน ส่วนภูอานม้าเป็นหินรูปร่างคล้ายอานม้า แม้การเดินทางเข้าไปจะทุรักทุเรเล็กน้อยแต่คุ้มค่าแก่การถ่ายรูป 
• ภูโลน (เส้นทางสายธรรม): มีลานวิปัสสนาและอนุสรณ์สถานของหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต ซึ่งได้รับการยกย่องจาก UNESCO 
• มรดกทางปัญญาและบุคคลสำคัญ: พ่อพงษ์ศักดิ์ จันทรุกขา ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (การประพรรณเพลงลูกทุ่ง) ผู้แต่งเพลงชื่อดังอย่าง “อีสานบ้านเฮา” และ “หอมดอกผักแขยง” ซึ่งนำวิถีชีวิต สภาพภูมิประเทศ และบรรยากาศของอำเภอศรีเมืองใหม่มาเป็นแรงบันดาลใจในการประพันธ์ 

ผู้ดำเนินรายการ ได้ข้อสรุปเสริมว่า จุดขายสำคัญของพื้นที่คือการเป็น “ไดโนเสาร์ยุคสุดท้าย” ก่อนที่จะสูญพันธุ์ไปจากโลก ซึ่งเป็นประเด็นที่น่าสนใจอย่างยิ่งในทางธรณีวิทยา

สะท้อนปัญหาเร่งด่วน: เสนอพัฒนา “โคกผาส้วม” รองรับการประเมิน UNESCO

เมื่อเจาะลึกถึงประเด็นสิ่งที่ควรปรับปรุงพัฒนา นางสาวรดากานต์ และ นางสาวพีรดา มีความเห็นตรงกันว่า ในด้านเนื้อหาและความรู้ ยุวมัคคุเทศก์มีความพร้อมมาก แต่จุดที่ต้องเร่งพัฒนาคือ “โคกผาส้วม” ทั้งเรื่องสถานที่และการเดินทาง เพื่ออำนวยความสะดวกแก่ผู้มาเยี่ยมชมและคณะกรรมการที่จะมาประเมิน ส่วนวนอุทยานน้ำตกผาหลวงและน้ำตกโบกลึกนั้น มีการดูแลและการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน เช่น ห้องน้ำและสิ่งอำนวยความสะดวกไว้อยู่แล้ว

ครูแตงโม ได้อธิบายเพิ่มเติมอย่างละเอียดว่า โคกผาส้วมเป็นหัวใจหลักของการประเมินอุทยานธรณีอุบลราชธานี แม้จะไม่ใช่จุดถ่ายรูปสวยงาม แต่มักมีอาจารย์ มหาวิทยาลัย นักศึกษา และผู้เชี่ยวชาญด้านไดโนเสาร์เดินทางมาศึกษาดูงาน จุดเด่นคือเมื่อฝนตก ชะล้างหน้าดิน จะพบชิ้นส่วนฟอสซิลโผล่ขึ้นมาเรื่อย ๆ อย่างไม่สิ้นสุด ซึ่งทางศูนย์ฯ ได้เก็บมารวบรวมและอนุรักษ์ไว้

อย่างไรก็ตาม ปัญหาปัจจุบันของโคกผาส้วมคือ:

1. การเข้าถึงและการเดินทาง: เส้นทางยังไม่สะดวกสบาย การลงไปในพื้นที่ค่อนข้างลำบาก 
2. สิ่งอำนวยความสะดวก: ยังไม่มีห้องน้ำหรือสิ่งอำนวยความสะดวกพื้นฐาน 
3. ป้ายสัญลักษณ์และเส้นทาง: ขาดป้ายบอกทางและป้ายสัญลักษณ์ ทำให้นักท่องเที่ยวที่เดินทางมาเองตาม GPS มักจะหลงทาง 
4. การบริหารจัดการเจ้าหน้าที่: ยังไม่มีเจ้าหน้าที่ประจำพื้นที่ตลอดเวลาราชการ หากนักท่องเที่ยววอล์กอิน (Walk-in) มาโดยไม่ได้ติดต่อยุวมัคคุเทศก์ไว้ล่วงหน้า จะไม่เจอใคร ทำให้รู้สึกไม่ปลอดภัย หรือไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลได้ 

ครูแตงโม ฝากถึงหน่วยงานที่เกี่ยวข้องว่า อยากให้มีการปรับปรุงโคกผาส้วมให้ได้มาตรฐานสากล เพื่อรองรับการประเมินสู่การเป็นอุทยานธรณีโลก (UNESCO Global Geopark)

ไขข้อสงสัยชื่อ “โคกผาส้วม” และเสียงตอบรับจากผู้ชม

สุชัย ได้สอบถามถึงการออกเสียงและที่มาของชื่อ “โคกผาส้วม” ซึ่งครูแตงโมและน้อง ๆ ได้อธิบายว่า คำว่า “ส้วม” ในภาษาโบราณหมายถึง “ห้องนอน” จึงเชื่อมโยงว่าเหมือนมีไดโนเสาร์มานอนตายอยู่รวมกันจำนวนมาก อีกความหมายหนึ่งคือลักษณะทางภูมิประเทศ ที่เป็นพื้นที่ราบสูงแล้วมีแอ่งหรือบ่อลึกลงไปคล้ายส้วมหรือบ่อ

ในระหว่างการจัดรายการ ได้มีผู้ชมร่วมแสดงความคิดเห็น เช่น พี่เปีย จาก ThaiPBS ชื่นชมความสามารถของน้อง ๆ และชวนทำข่าวพลเมือง รวมถึงรายงานข่าวเรื่องไดโนเสาร์รุ่นสุดท้ายของศรีเมืองใหม่

ความพร้อมของชุมชนและเสียงเรียกร้อง “1 เสียง 1 แชร์” ขับเคลื่อนอุบลฯสู่โลก

เมื่อประเมินความพร้อมในภาพรวม พีรดา มองว่า ด้านเนื้อหา มรดกทางวัฒนธรรม และมรดกทางธรณีมีความพร้อมมาก แต่ยังต้องสร้างการรับรู้และกระตุ้นการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนให้มากขึ้น

ขณะที่ ครูแตงโม ยืนยันว่า ยุวมัคคุเทศก์และศูนย์การเรียนรู้มีความพร้อมอย่างเต็มที่ในการให้บริการความรู้แก่ทุกคน ซึ่งประโยชน์สูงสุดจะตกอยู่กับเยาวชนที่เกิดความภาคภูมิใจในบ้านเกิด และชาวบ้านที่จะมีรายได้จากการท่องเที่ยวและการพัฒนาท้องถิ่นอย่างยั่งยืน

ในช่วงท้ายรายการ ผู้ร่วมรายการได้ฝากข้อคิดและเชิญชวนประชาชนชาวอุบลราชธานีร่วมดันอุทยานธรณี:

• พีรดา (น้องบัว) และรดากานต์ (น้องเอิญ): ขอให้ชาวอุบลฯ และประชาชนทั่วไปช่วยกันกดแชร์ไลฟ์สด และช่วยกันเผยแพร่ข้อมูลจากเพจอุทยานธรณีอุบลราชธานี (Ubon Ratchathani Geopark) รวมถึงบอกเล่าเรื่องราวแก่คนใกล้ตัว เพราะทุก 1 เสียง และทุก 1 แชร์ จะเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญให้อุทยานธรณีอุบลราชธานีได้รับการยกย่องเป็นอุทยานธรณีโลก 
• ครูแตงโม: ย้ำว่าอุทยานธรณีไม่ใช่เรื่องไกลตัวหรือเรื่องยาก แต่คือสิ่งที่เราใช้ชีวิตอยู่ทุกวัน เพียงนำมาบริหารจัดการแบบองค์รวม ร่วมมือกัน เปิดใจเรียนรู้บ้านเกิดตนเอง เพื่อส่งต่อคุณค่าทางธรรมชาติ วัฒนธรรม และพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืน พร้อมฝากเชิญชวนผู้ที่มาเที่ยวงานประเพณีแห่เทียนพรรษาจังหวัดอุบลราชธานี เข้าเยี่ยมชมบูธนิทรรศการอุทยานธรณีอุบลราชธานี ณ บริเวณข้างศาลหลักเมือง